ايمانوئل کانت

[soheil]

ايمانوئل کانت نامدارترين متفکر دوران روشنگری است. ايده پايه ای دوران روشنگری، رهايی خويشتن از طريق آگاهی است. «شهامت داشته باش که فهم خود را بکار گيری» اين است پيام فيلسوفی که با فقر و تنگدستی و در يک محيط بشدت متعصب مذهبی بزرگ شد، اما شجاعت آن را يافت که به «بردگی دوران جوانی اش» بنگرد و بر نابالغی خويش نظر افکند. از همين رو بود که تصميم گرفت که زندگی اش را به دانش رهايی انسان اختصاص دهد و در راه معرفتی بکوشد که آدمی را از نابالغی رهایی بخشد. چگونه زيستن انسان پس از کانت دستخوش اين تحول شد که آدمی تنها اسير نيروهای ناشناخته و ماورا طبيعی و يا جبر تاريخی و دترمينيسم نيست، بلکه در بدترین شرايط نیز، می تواند بر چگونگی زيست خود تاثير مهمی گذارد. چنين قرائتی از انسان و امکان انتخاب و مسئولیت پذیری حتی در بدترين شرايط، جوهر برداشت عقل گرايانه از انسان را تشکيل ميدهد. این رویکرد با قربانی دانستن انسان که جوهر بسياری از برداشتهای جبرگرايانه و افراطی از انسان است مغايرت کامل دارد.


 بطور کلی ميتوان گفت که کانت چهار پرسش اساسی را پيش می کشد و از منظر خود به هر يک از آنها پاسخ می گويد:


۱- انسان چه ميتواند بداند؟


۲-چگونه بايست زيست؟


۳- چه اميدی ميتوان داشت؟


۴- انسان چيست و چگونه بايستی به جهان هستی بنگرد؟



کانت در کتاب ديگر خود «نقد نيروی داوری» مفاهيمی مهمی نظير کشف گوناگونی طبيعت، مفاهيم زيبايی و ذوق و قضاوت ذوقی و نيروی خيال را مورد بررسی و تحليل قرار ميدهد. او تاکيد می کند که از ميان توانايی های انسان تنها ذوق است که نيازمند نمونه هايی است که در جريان تکامل فرهنگ به برترين پايه ها رسيده اند و اين از آنروست که پرورش اين توانايی بوسيله دستورها و مفاهيم ممکن نيست.


 در زيبا شناختی کانت، هنر همچون «شی فی نفسه» ارزشمند است. لذت بردن از يک اثر هنری خود به خود از والاترين ارزشهاست. کانت تاکيد می کند که هنرمند توانايی علمی خود را بدون هيچ اجبار و صرفا از روی اراده آزاد صرف آفرينش هنری می کند. اين درک کانت چند دهه بعد در دوران رمانتيک به اوج رسيد و بعنوان يکی از مهمترين يافته های فلسفی و فکری مورد بازخوانی بسياری از نويسندگان و هنرمندان و شعرای رمانتيک قرار گرفت.

بطور کلی تز مرکزی کانت در فلسفه سياسی و اخلاق ، لزوم تفکيک ميان غرايز و احساسات از عقل است. رفتار درست مشروط به کنار گذاشتن احساسات و تسلط بر غرايز و پيروی از عقل است. کانت همواره تاکيد می کند که انسان در هيچ شرايطی مجاز به استفاده از ديگر انسانها همچون ابزاری برای دست يابی به اهداف خود نيست. می گويد: «انسان نه يک وسيله بلکه هدف است. از آنجا که هر انسان بايد از شان انسانی برخوردار شود و يک هدف بحساب آيد، رفتار با انسان نيز بايد تابع پذيرش موجوديت مستقل و احترام به او و خواست و اراده او باشد.» کانت اين نظريه را به تمام انسانها صرفنظر از نژاد و قوم و مليت تعميم ميدهد و لذا يک انديشه جهان گستر را درباره انسان پيش می کشد. به همين دليل دکترين انسان شناسی و اخلاقی کانت انعطاف ناپذير، سرسخت و غير پراگماتيسی است و بر اين باور استوار است که انسان از نظر اصول عقلی بايد همواره «وظيفه شناسی» را بر «منيت و منافع فردی» ارجح شمارد. زيرا انسان دارای قوه تشخيص عقلی است که راهنمای وی در انتخاب درست از نادرست است. کانت تاکيد می کند که چنين درکی از انسان فارغ از زمان و مکان است.



فلسفه سیاسی


در عرصه انديشه سياسی، کانت با وجود نوآوريهای بسيار تحت تاثير دومتفکر هم عصر خود ژان ژاک روسو و ادموند بورک بوده است. در باره بی عدالتی های اجتماعی و علل آن کانت متاثر از انديشه های روسو است، اما در زمينه تغييرات راديکال سياسی که روسو پيش می کشد، کانت از او فاصله می گيرد و با نگرانی بورک از عواقب چنين تغييرات ناگهانی سهيم ميشود. کانت که انقلاب فرانسه را خوشامد گفته بود پس از ترور روبسپير بشدت نگران شد و به اين جمع بندی هوشيارانه رسيد که : « می توان بنام آزادی، برابری و برادری، نفرت انگيزترين اقدامات را مرتکب شد.» کانت از تاريخ وحشت انقلاب فرانسه درس گرفت و تاکيد کرد که : «ايمان تعصب آميز، همواره امری زشت و ناسازگار با آماج يک نظام تکثرگراست و وظيفه ماست که با تعصب در هر شکل آن به مقابله برخيزيم، حتی زمانی که اهداف آن از نظر اخلاقی بی عيب و نقص باشد».

درباره سير عمومی تاريخ برخلاف بورک که نظری بدبينانه دارد، کانت خوش بين است و جهت عمومی تحولات تاريخی را بسوی جهانی بهتر و انسانی رشد يافته تر می انگارد. اما همچون بورک از انقلاب می هراسد و مشروعيت انقلاب برای براندازی بی عدالتی ها را زير سوال می برد.

کانت سه پرسش تئوريک سياسی را مطرح می کند:

۱- چگونه ميتوان يک قانون اساسی را عادلانه و درست دانست؟

۲- محتوی چنين قانونی چگونه بايد شکل بگيرد؟

۳- در صورت عدم پای بندی زمامداران به اصول قانون اساسی، مردم چگونه بايد رفتار کنند؟ بعبارت ديگر پرسش نخست درباره محتوی قرارداد اجتماعی است، پرسش دوم متوجه حقوق سياسی و پرسش سوم حق نافرمانی مردم را در بر می گيرد.
صلح جاودان

تز مرکزی صلح جاودان در انديشه سياسی کانت اهميت جدی دارد و گويای جهان گستر بودن رويکرد سياسی او و نيز ايده آل سياسی اوست. در تشريح ايده صلح جاودان، کانت می گويد که: «دولتهای ملی و نظام های جمهوری اگر چه فارغ از انواع جدال ها با يکديگر نيستند، اما هدف غايی دست يابی به يک واحد جهانی است که در آن همه انسانها برابرند و هيچ مرزی انسانها را از يکديگر جدا نمی کند.» بنابراين ايده آل کانت فروريزی مرزهای ملی و برقراری جهانی واحد و صلح آميز است. پيش کشيدن چنين ايده آلی در واقع کانت را از يک فيلسوف عقل گرای دوران روشنگری به يک انديشمند فارغ از زمان و مکان فرا برد و در واقع خط فاصل ميان دوران روشنگری با دوران رمانتيک را از بين برد. از اين منظر کانت يک متفکر دوران رمانتيک نيز ميتواند شناخته شود. به عقيده کانت انسان همچون موجودی عقل گرا خواه نا خواه بسوی صلح جاودان خواهد شتافت و شهروند جهانی مفهومی است که در يک واحد جهانی مبتنی بر صلح تحقق خواهد يافت. به همين دليل است که هرگاه پروژه های بين المللی شدن جهان نظير شکل گيری اتحاديه اروپا قوت می گيرد و يا وارد مرحله تازه ای ميشود، انديشه "صلح جاودان" کانت مورد بازخوانی و قرائت تازه قرار می گيرد و جلای تازه ای می يابد.